خودروسازان، قاتلان طبقه متوسط: حذف رسمی قشر متوسط از جادههای کشور
اگر روند فعلی ادامه یابد، تا پایان سال ۱۴۰۶ حتی ارزانترین خودروی صفر کیلومتر داخلی از یک میلیارد تومان عبور خواهد کرد.
به گزارش دنده 6 / تنها چند سال پیش سایپا با غرور از کوئیک و اطلس بهعنوان خودروهای ملی اقتصادی رونمایی کرد؛ محصولاتی که قرار بود جایگزین پراید و تیبا شوند و با قیمتی زیر ۳۰۰ میلیون تومان در دسترس قشر متوسط و پایین جامعه قرار گیرند. اما امروز در آبان ۱۴۰۴، کوئیک معمولی در بازار آزاد به ۶۱۰ تا ۶۴۰ میلیون تومان رسیده و اطلس که هنوز تحویل گستردهای نداشته، قیمتی بالای ۷۲۰ میلیون تومان دارد. حتی اگر کسی شانس برنده شدن در قرعهکشی یا طرحهای فروش فوقالعاده را داشته باشد و با قیمت کارخانه (۴۵۰ تا ۵۲۰ میلیون تومان) بخرد، باید ماهها در صف بماند، هزینههای جانبی سنگین بپردازد و در نهایت خودرویی تحویل بگیرد که بسیاری معتقدند با این رقم تناسبی ندارد. در واقع دیگر تقریباً هیچ خودروی صفر کیلومتر داخلی یا مونتاژی زیر ۵۰۰ میلیون تومان در بازار ایران وجود ندارد؛ ساینا، شاهین، تارا و حتی چینیهای بهاصطلاح اقتصادی همگی از این مرز عبور کردهاند.
تورم ساختاری که صنعت خودرو را بلعید
مهمترین دلیل این جهش قیمتی، تورم مزمنی است که بیش از یک دهه تمام بخشهای اقتصاد ایران را در بر گرفته است. از سال ۱۳۹۷ تا کنون قیمت ورق فولادی گرم که ماده اصلی بدنه خودرو محسوب میشود بیش از ۱۸ برابر شده، مس حدود ۱۵ برابر و آلومینیوم بیش از ۱۲ برابر رشد کرده است. دستمزد کارگران خط تولید تقریباً ۲۰ برابر شده اما بهرهوری به همان نسبت افزایش نیافته و هزینه انرژی صنعتی در سه سال گذشته بیش از پنج برابر شده است. خودروسازان اعلام میکنند هزینه تمامشده تولید هر دستگاه کوئیک در سال ۱۴۰۴ به ۴۸۰ تا ۵۱۰ میلیون تومان رسیده؛ یعنی حتی بدون احتساب سود، امکان فروش زیر ۵۵۰ میلیون تومان وجود ندارد. ایرانخودرو و سایپا که سالهاست با زیان انباشته عظیم دستوپنجه نرم میکنند، دیگر توان یارانه دادن پنهان از جیب خود را ندارند و به همین دلیل قیمت کارخانه هر سه ماه یکبار با مجوز شورای رقابت جهش میکند و فاصلهاش با بازار آزاد روزبهروز کمتر میشود.
استانداردهای ۸۵گانه و پلتفرمهای موزهای
در سال ۱۴۰۱ دولت اعلام کرد که از ابتدای ۱۴۰۲ هیچ خودرویی بدون رعایت ۸۵ استاندارد جدید اجازه تولید ندارد؛ استانداردهایی از جمله ترمز ABS، دو کیسه هوا، سیستم کنترل پایداری، سنسور فشار باد تایر و بسیاری موارد دیگر که همه هزینهبر هستند. پراید و پژو ۴۰۵ دقیقاً به همین دلیل برای همیشه از خط تولید خارج شدند. اما مشکل عمیقتر اینجاست که پلتفرمهای فعلی سایپا (X۲۰۰) و ایرانخودرو (پلتفرمهای قدیمی پژو) اساساً برای این سطح از ایمنی و امکانات طراحی نشده بودند.
افزودن این تجهیزات به ساختارهای ۲۰-۳۰ ساله شبیه نصب موتور جت روی پیکان است؛ هم بسیار گران تمام میشود و هم نتیجه مطلوب نمیدهد. خودروسازان برای توجیه هزینههای جدید، مجبور شدند آپشنهای ظاهری و رفاهی مانند نمایشگر لمسی، دوربین عقب و رینگ آلومینیومی را هم به خودروهای بهاصطلاح اقتصادی اضافه کنند تا مشتری احساس کند پول بیشتری نپرداخته است. نتیجه این شد که کوئیک S و اطلس G که قرار بود اقتصادی باشند، حالا امکاناتی نزدیک به دنا پلاس دارند و طبیعتاً قیمتشان هم به همان سمت رفته است.
انحصار، ممنوعیت واردات و چرخه معیوب سود بازار آزاد
وقتی درِ واردات خودروهای زیر ۲۰ هزار یورو همچنان بسته یا نیمهبسته است و تنها چند هزار دستگاه چینی گرانقیمت وارد میشود، خودروساز داخلی هیچ انگیزهای برای کاهش واقعی هزینهها یا توسعه محصولات واقعاً ارزانقیمت ندارد. در کشورهای دیگر خودروهای اقتصادی واقعی با قیمتی معادل ۱۰ تا ۱۲ هزار دلار عرضه میشوند، اما حتی اگر همین خودروها در ایران آزادانه وارد شوند، با تعرفه و هزینههای جانبی به ۹۰۰ میلیون تا ۱/۲ میلیارد تومان میرسند؛ باز هم گرانتر از تولید داخلی.خودروساز میداند هر چقدر هم قیمت کارخانه را بالا ببرد، تقاضای انباشتهشده چند میلیونی باعث میشود محصولش در بازار آزاد با سود ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان فروخته شود. این چرخه معیوب باعث شده توسعه خودروهای واقعاً ارزانقیمت در اولویت هیچکدام از خودروسازان نباشد.
فروپاشی طبقه متوسط در چهار چرخ
حذف تدریجی خودروهای زیر ۵۰۰ میلیون تومان فقط یک اتفاق صنعتی نیست؛ آینه تمامقد فروپاشی قدرت خرید طبقه متوسط و پایین جامعه ایران است. وقتی حداقل دستمزد ماهانه یک کارگر حدود ۱۲ تا ۱۳ میلیون تومان است، خرید خودرویی ۶۵۰ میلیونی یعنی کنار گذاشتن تمام حقوق به مدت ۵۰ تا ۶۰ ماه؛ بدون احتساب هزینههای بیمه، بنزین، سرویس و استهلاک. خودرو در ایران از یک کالای مصرفی به یک دارایی لوکس تبدیل شده است.
تا زمانی که تورم ساختاری مهار نشود، نرخ ارز تکانههای شدید داشته باشد، فناوری صنعت خودرو بهروز نشود و درِ واردات خودروهای ارزانقیمت واقعی (حتی کارکردههای زیر ۱۰ هزار یورو) کاملاً باز نشود، نباید منتظر بازگشت خودروهای اقتصادی باشیم. در غیر این صورت، طی دو سه سال آینده پایینترین خودروی صفر کیلومتر بازار ایران به بالای یک میلیارد تومان خواهد رسید و رویای «خودرو ملی اقتصادی» برای همیشه در موزه خاطرات دهه نود دفن خواهد شد.
